Zrzeczenie ojcostwa, czy jest możliwe?

Dowiedziałeś się, że dziecko, które figuruje w akcie urodzenia jako Twoje, biologicznie od Ciebie nie pochodzi? W polskim prawie nie ma czegoś takiego jak zrzeczenie się ojcostwa. Jedynym sposobem prawnego rozwiązania tej sytuacji jest zaprzeczenie ojcostwa – w drodze powództwa cywilnego. Poniżej tłumaczymy, kto może je wytoczyć, w jakim terminie i jakie są skutki wyroku.

Zrzeczenie ojcostwa a zaprzeczenie ojcostwa

Terminy „zrzeczenie” i „zaprzeczenie” ojcostwa bywają używane zamiennie w mowie potocznej, ale to dwie zupełnie różne rzeczy.

• Zrzeczenie się ojcostwa – w polskim prawie nie istnieje. Nie da się dobrowolnie zrezygnować z bycia ojcem, nawet za obopólną zgodą stron.
• Zaprzeczenie ojcostwa – postępowanie sądowe, w którym mężczyzna wskazany w akcie urodzenia jako ojciec dowodzi, że biologicznie nim nie jest. Uregulowane w art. 62-71 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (ustawa z 25 lutego 1964 r., Dz.U. 1964 nr 9, poz. 59 z późn. zm.; tekst jednolity: Dz.U. z 2020 r. poz. 1359).

Kiedy stosuje się zaprzeczenie ojcostwa?

Postępowanie o zaprzeczenie ojcostwa dotyczy sytuacji, w których ojcostwo zostało już ustalone – najczęściej na podstawie domniemania z art. 62 KRO:

„Jeżeli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem trzystu dni od jego ustania lub unieważnienia, domniemywa się, że pochodzi ono od męża matki.” (art. 62 § 1 KRO)

Alternatywnie ojcostwo można ustalić przez uznanie (art. 72 i nast. KRO) – tego dotyczy natomiast osobne postępowanie o ustalenie bezskuteczności uznania.

Kto i w jakim terminie może wytoczyć powództwo

Kluczowa zmiana: nowelizacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 28 lipca 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 1606), która weszła w życie 15 lutego 2024 r., wydłużyła termin do wytoczenia powództwa z 6 miesięcy do 1 roku. Aktualne brzmienie przepisów:

Terminy są zawite – po ich upływie prawo do wytoczenia powództwa wygasa. Wyjątkiem jest powództwo prokuratora, który może zainicjować postępowanie w każdym czasie.

Jak wygląda postępowanie?

1. Pozew do sądu rejonowego – wydział rodzinny, według miejsca zamieszkania pozwanego. Opłata sądowa – 200 zł (art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U. 2005 nr 167, poz. 1398 z późn. zm.).
2. Strony pozwane – pozew wytacza się przeciwko matce dziecka i dziecku, a jeśli powodem jest matka lub prokurator – także przeciwko mężowi. Do reprezentacji małoletniego sąd wyznacza kuratora.
3. Dowód – zwykle badanie DNA. Sąd nie może zmusić do jego przeprowadzenia, ale odmowa oceniana jest w kontekście innych dowodów.
4. Wyrok – jeżeli sąd uwzględni powództwo, orzeczenie ma moc wsteczną – uznaje się, że mężczyzna nigdy nie był ojcem dziecka.

Skutki wyroku zaprzeczającego ojcostwo

Prawomocne orzeczenie zmienia stan prawny dziecka i mężczyzny w kilku wymiarach jednocześnie:

• Ustanie władzy rodzicielskiej – mężczyzna traci prawa i obowiązki rodzicielskie z chwilą prawomocności wyroku.
• Wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego – od chwili prawomocności; alimenty zapłacone wcześniej co do zasady nie podlegają zwrotowi (dotyczy to okresu przed wyrokiem).
• Wykreślenie z aktu urodzenia – dane biologicznego ojca zostają usunięte; matka może wskazać innego ojca w drodze uznania.
• Utrata prawa do dziedziczenia po dziecku i przez dziecko – i odwrotnie.
• Zmiana nazwiska dziecka – wymagana zgodnie z KRO i ustawą o zmianie imienia i nazwiska.

Co, jeśli minął termin?

Upływ terminu 1 roku wyłącza możliwość samodzielnego wytoczenia powództwa. Pozostaje jednak jedna droga: wniosek do prokuratora o wytoczenie powództwa o zaprzeczenie ojcostwa (art. 86 KRO). Prokurator działa jednak tylko wtedy, gdy przemawia za tym dobro dziecka albo ochrona interesu społecznego – a to ocena wyłącznie prokuratora, nie strony.

Zaprzeczenie ojcostwa a alimenty

To temat, który regularnie wraca w konsultacjach. Zaprzeczenie ojcostwa nie działa wstecz w zakresie alimentów. Kwoty zapłacone przed prawomocnością wyroku co do zasady nie podlegają zwrotowi. Wyjątki są bardzo wąskie – w praktyce ograniczone do sytuacji, w których matka wprowadziła mężczyznę w błąd co do biologicznego pochodzenia dziecka. Dochodzenie takich roszczeń jest trudne i wymaga solidnego materiału dowodowego.

Kiedy warto skonsultować się z adwokatem?

W naszej Kancelarii sprawy o zaprzeczenie ojcostwa najczęściej trafiają na dwóch etapach:

• Przed wytoczeniem powództwa – gdy trzeba ocenić moment rozpoczęcia biegu terminu (od kiedy „dowiedział się”) i zabezpieczyć dowody – w tym rozmowę o dobrowolnym badaniu DNA.
• W trakcie procesu – gdy pojawiają się kwestie kuratora małoletniego, odmowy badania biologicznego czy powiązania z równolegle toczącą się sprawą alimentacyjną.

Terminy w sprawach rodzinnych są nieprzekraczalne. Jeżeli podejrzewasz, że dziecko biologicznie nie pochodzi od Ciebie – nie zwlekaj z konsultacją.

Podejrzewasz, że nie jesteś biologicznym ojcem?

Prowadzimy sprawy o ustalenie ojcostwa – od pierwszej konsultacji po reprezentację przed sądem. Terminy są krótkie i zawite, dlatego rozmowa na wczesnym etapie zwiększa Twoje szanse. Umów konsultację w Kancelarii SLM lub zadzwoń do nas.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy mogę zrzec się ojcostwa dobrowolnie?

Nie. Polskie prawo nie zna instytucji zrzeczenia się ojcostwa. Jedyną drogą jest zaprzeczenie ojcostwa w postępowaniu sądowym – jeżeli ojcostwo można obalić na gruncie art. 62 KRO i nie upłynął termin z art. 63 lub 69 KRO.

Ile mam czasu na zaprzeczenie ojcostwa?

Aktualnie – 1 rok od dnia, w którym dowiedziałeś się, że dziecko od Ciebie nie pochodzi, nie później jednak niż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletniości (art. 63 KRO). Termin został wydłużony z 6 miesięcy do 1 roku nowelizacją KRO, która weszła w życie 15 lutego 2024 r.

Czy sąd zmusi drugą stronę do badania DNA?

Nie. Nie ma prawnego obowiązku poddania się badaniu DNA. Sąd może jednak wywieść niekorzystne wnioski z odmowy poddania się badaniu (art. 233 § 2 KPC), jeśli jest ona nieuzasadniona.

Czy odzyskam zapłacone alimenty?

Co do zasady nie. Alimenty zapłacone przed prawomocnością wyroku zaprzeczającego ojcostwo nie podlegają zwrotowi. Dochodzenie zwrotu wymaga wykazania szczególnych okoliczności (np. wprowadzenia w błąd) i jest bardzo trudne procesowo.

Co, jeśli minął termin?

Można złożyć wniosek do prokuratora o wytoczenie powództwa (art. 86 KRO). Prokurator podejmuje decyzję samodzielnie, kierując się dobrem dziecka lub interesem społecznym.